ML Sharma हे नाव सध्या सोशल मीडियावर आणि बातम्यांमध्ये गाजत आहे. पण ते फक्त एका खटल्यासाठी नव्हे, तर ‘PIL’ नावाच्या एका शक्तिशाली कायदेशीर हत्यारासाठी ओळखले जात होते, ज्याने अनेक मोठ्या घोटाळ्यांना उघड केले आणि सामान्य माणसाला न्याय मिळवून देण्याचा मार्ग मोकळा केला. मग ही PIL नेमकी काय आहे, ज्यामुळे शर्मा यांची ख्याती देशभरात पसरली? आणि आजच्या काळात ती का इतकी चर्चेची ठरत आहे?
PIL म्हणजे काय? सामान्य भाषेत समजून घ्या?
PIL म्हणजे Public Interest Litigation, ज्याचा मराठीत अर्थ होतो ‘जनहित याचिका’. ही एक अशी कायदेशीर प्रक्रिया आहे, ज्यात कोणताही सामान्य नागरिक किंवा संघटना, ज्याचा वैयक्तिक संबंध नसतो तरी, जनतेच्या हितासाठी न्यायालयात याचिका दाखल करू शकतो. उदाहरणार्थ, पर्यावरण प्रदूषण, भ्रष्टाचार किंवा मानवी हक्कांचे उल्लंघन यासारख्या मुद्द्यांवर कारवाई मागता येते. ही याचिका सर्वसामान्यांना न्यायालयाचे दरवाजे उघडते, जिथे सरकार किंवा मोठ्या संस्थांविरुद्ध आवाज उठवता येतो. भारतात ही प्रक्रिया १९७० च्या दशकात विकसित झाली, ज्याने न्यायव्यवस्थेला अधिक लोकाभिमुख बनवले.
Public Interest Litigation ची सुरुवात कशी झाली?
भारतात PIL ची सुरुवात १९७० च्या उत्तरार्धात झाली, जेव्हा आणीबाणीनंतर न्यायव्यवस्थेने जनतेच्या विश्वासाला पुन्हा जिंकण्यासाठी नवे मार्ग शोधले. न्यायमूर्ती पी.एन. भगवती आणि न्यायमूर्ती व्ही.आर. कृष्णा अय्यर यांनी ही संकल्पना पुढे आणली. पहिली प्रमुख PIL १९७९ मध्ये ‘हुसेनारा खातून विरुद्ध बिहार राज्य’ या खटल्यात दाखल झाली, ज्यात कैद्यांच्या अधिकारांवर प्रकाश टाकण्यात आला. यापूर्वी १९७६ मध्ये ‘मुंबई कामगार सभा विरुद्ध अब्दुल भाई’ खटल्यातही PIL ची झलक दिसली. या प्रक्रियेमुळे पत्र किंवा पोस्टकार्डद्वारेही याचिका दाखल करता येऊ लागली, ज्याने गरीब आणि दुर्बल घटकांना न्याय मिळवणे शक्य झाले. आज PIL ने पर्यावरण, शिक्षण आणि भ्रष्टाचारासारख्या क्षेत्रात क्रांती घडवली आहे.
ML Sharma कोण होते आणि ते PIL साठी का प्रसिद्ध झाले?
एम.एल. शर्मा, म्हणजेच मनोहर लाल शर्मा, हे सुप्रीम कोर्टातील एक प्रख्यात वकील होते, ज्यांचा जन्म उत्तर प्रदेशात झाला आणि ते २०२५ मध्ये निधन पावले. ते ‘सीरियल पिटीशनर’ म्हणून ओळखले जात होते, कारण त्यांनी असंख्य PIL दाखल केल्या. शर्मा यांची प्रसिद्धी मुख्यतः २०१२ च्या कोळसा वाटप घोटाळ्याच्या PIL मुळे झाली, ज्याने मोठ्या प्रमाणात भ्रष्टाचार उघड केला आणि अनेक कोळसा ब्लॉक रद्द करण्यास भाग पाडले. मात्र, ते अनेकदा विवादास्पद याचिकांसाठीही चर्चेत राहिले, जसे की राफेल डील, पद्मावत चित्रपट आणि पेगासस स्पायवेअर प्रकरण. न्यायालयाने त्यांना काही याचिकांसाठी दंडही ठोठावला, पण त्यांच्या PIL ने जनहिताचे मुद्दे उजेडात आणले, ज्यामुळे ते PIL चे प्रतीक बनले.
ML Sharma यांनी दाखल केलेल्या प्रमुख PIL कोणत्या होत्या?
मनोहर लाल शर्मा यांनी दाखल केलेल्या प्रमुख PIL मध्ये कोळसा वाटप घोटाळ्याची याचिका सर्वात महत्त्वाची आहे, ज्याने २०१४ मध्ये सुप्रीम कोर्टाने २१४ कोळसा ब्लॉक रद्द केले. याशिवाय, २०१९ मध्ये ते जम्मू-काश्मीरमधील कलम ३७० रद्द करण्याविरुद्ध PIL दाखल केली. पेगासस स्पायवेअर प्रकरणातही त्यांची याचिका चर्चेत आली, ज्यात सरकारी हेरगिरीचा मुद्दा उपस्थित झाला. इतर याचिकांमध्ये २००८ च्या भारत-अमेरिका अणुकराराविरुद्ध, राफेल लढाऊ विमान सौद्याविरुद्ध आणि १९९१ च्या पूजा स्थळ कायद्याविरुद्धच्या PIL समाविष्ट आहेत. काही याचिका फेटाळल्या गेल्या आणि दंड ठोठावला गेला, पण त्यांनी जनहिताचे विविध मुद्दे न्यायालयासमोर आणले.
आज PIL दाखल करणं सोपं आहे का?
आज PIL दाखल करणे सोपे असले तरी ते पूर्णपणे मोकळे नाही. सुप्रीम कोर्ट किंवा हायकोर्टात कोणताही नागरिक पत्र, ई-मेल किंवा औपचारिक याचिकेद्वारे PIL दाखल करू शकतो, पण ती खरी जनहिताची असावी लागते. न्यायालयाने १९८८ मध्ये दिशानिर्देश जारी केले, ज्यात फालतू याचिकांसाठी दंडाची तरतूद आहे. उदाहरणार्थ, शर्मा यांना अनेकदा दंड झाला. तरीही, पर्यावरण, महिला हक्क आणि भ्रष्टाचारासारख्या मुद्द्यांवर PIL प्रभावी ठरतात. मात्र, दुरुपयोग टाळण्यासाठी न्यायालय कठोर आहे, ज्यामुळे खरे जनहिताचे मुद्दे पुढे येतात आणि सामान्य माणूस न्याय मागू शकतो.