नवी दिल्ली/मुंबई, २७ नोव्हेंबर २०२५: e-shram-pension-yojana-2025-full-guide;भारतातील असंगठित क्षेत्रातील लाखो कामगारांसाठी केंद्र सरकारची ई-श्रम पेन्शन योजना एक मोठी आशा ठरली आहे. श्रम आणि रोजगार मंत्रालयाने सुरू केलेल्या या योजनेअंतर्गत ६० वर्षे पूर्ण झालेल्या कामगारांना मासिक ३,००० रुपयांची पेन्शन थेट बँक खात्यात जमा होईल. रिक्षाचालक, घरगुती कामगार, बांधकाम मजूर, रेस्तरां वाल्यांपासून ते शेतमजूरांपर्यंत सर्वांसाठी ही योजना आहे. कामगारांना दरमहा छोटी रक्कम जमा करावी लागेल, तर सरकारही तितकीच रक्कम भरेल. ई-श्रम पोर्टलवर नोंदणीकृत कामगारांसाठी ही सुविधा उपलब्ध आहे. या लेखात आम्ही योजनेचे सविस्तर विवरण, पात्रता, लाभ, अर्ज प्रक्रिया आणि महत्वाच्या अपडेट्स देत आहोत, जेणेकरून कोणताही कामगार मागे राहणार नाही.
ई-श्रम पेन्शन योजनेचे उद्दिष्ट: वृद्धावस्थेत आर्थिक सुरक्षितता
या योजनेचा मुख्य हेतू असंगठित क्षेत्रातील कामगारांना वयाच्या ६०व्या वर्षानंतर आर्थिक आधार देणे आहे. भारतात सुमारे ४० कोटी असंगठित कामगार आहेत, ज्यांना सामाजिक सुरक्षेची कमतरता भासते. योजनेअंतर्गत ई-श्रम कार्डधारकांना पेन्शनसाठी योग्य ठरले जाईल. कामगार दरमहा कमी रक्कम जमा करेल, आणि सरकारची योग्य रक्कम जोडून एकूण निधी वाढेल. ही योजना २०२५ मध्ये विस्तारित करण्यात आली असून, आतापर्यंत लाखो कामगारांनी नोंदणी केली आहे.
पात्रता निकष: कोण घेऊ शकतो लाभ?
ही योजना मुख्यतः तरुण आणि मध्यम वयाच्या असंगठित कामगारांसाठी आहे. मुख्य निकष खालीलप्रमाणे:
| पात्रता निकष | तपशील |
|---|---|
| वय | १८ ते ४० वर्षे (पेन्शनसाठी ६० वर्षे पूर्ण झाल्यावर लाभ). |
| राष्ट्रीयत्व | भारताचा नागरिक आणि असंगठित क्षेत्रात कार्यरत (उदा. रिक्षाचालक, घरगुती कामगार, बांधकाम मजूर). |
| नोंदणी | ई-श्रम कार्ड अनिवार्य; सक्रिय बँक खाते आणि आधार कार्ड असावे. |
| वगळलेले | संघटित क्षेत्रातील कर्मचारी किंवा आधीच इतर पेन्शन योजनांचा लाभ घेणारे. |
या निकषांनुसार सुमारे ३० कोटी कामगार पात्र ठरू शकतात, ज्यामुळे वृद्धावस्थेतील गरिबी कमी होईल.
मुख्य लाभ: मासिक ३,००० रुपये आणि दीर्घकालीन आधार
या योजनेचे प्रमुख फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:
| लाभाचे प्रकार | तपशील |
|---|---|
| पेन्शन रक्कम | ६० वर्षे पूर्ण झाल्यावर मासिक ३,००० रुपये थेट बँक खात्यात डीबीटीद्वारे. |
| सरकारी योगदान | कामगाराच्या मासिक जमा रकमेच्या बरोबरीने सरकार भरेल, ज्यामुळे निधी दुप्पट होईल. |
| सुरक्षितता | वृद्धावस्थेत आर्थिक कठीणाई टाळता येईल; कुटुंबाला आधार मिळेल. |
| इतर फायदे | ई-श्रम कार्डद्वारे इतर कल्याणकारी योजना (जसे विमा) जोडता येतील. |
ही पेन्शन जीवनभर चालू राहील, ज्यामुळे कामगारांना निवृत्तीनंतरही सन्मानजनक जीवन जगता येईल.
अर्ज प्रक्रिया: स्टेप-बाय-स्टेप मार्गदर्शन
अर्ज प्रक्रिया पूर्णपणे ऑनलाइन आणि सोपी आहे. ई-श्रम पोर्टलवर (eshram.gov.in) करता येते:
- पोर्टलवर भेट: eshram.gov.in वर जा आणि ‘श्रम कार्ड पेन्शन योजना’ पर्याय निवडा.
- माहिती भरा: ई-श्रम कार्ड क्रमांक, आधार नंबर आणि मोबाईल नंबर एंटर करा.
- OTP व्हेरिफिकेशन: SMS द्वारे आलेला OTP टाका आणि वेरीफाय करा.
- दस्तऐवज अपलोड: आवश्यक कागदपत्रे (आधार, बँक पासबुक इ.) स्कॅन केलेले अपलोड करा.
- अर्ज सबमिट: सर्व माहिती तपासून सबमिट करा; नोंदणी क्रमांक मिळेल, जो सांभाळून ठेवा.
- योगदान सुरू: अर्ज मंजूर झाल्यावर दरमहा छोटी रक्कम कट होईल आणि सरकारची रक्कम जमा होईल.
- स्टेटस तपास: पोर्टलवर लॉगिन करून ट्रॅक करा. हेल्पलाइन: १४४३४ किंवा १८००-३००-२०००.
प्रक्रिया ७-१० दिवसांत पूर्ण होते; ग्रामीण भागात सीएससी केंद्रावर मदत मिळेल.
आवश्यक दस्तऐवज: तयारी करा
- आधार कार्ड (ओळखीकरिता).
- बँक पासबुक किंवा खाते तपशील.
- मोबाईल नंबर (OTP साठी).
- ई-श्रम कार्ड (नोंदणीसाठी अनिवार्य).
- पासपोर्ट साइज फोटो (अपलोडसाठी).
महत्वाच्या अपडेट्स आणि टिप्स: कामगारांसाठी उपयुक्त
- नवीनतम अपडेट: २०२५ मध्ये योजना विस्तारित होऊन असंगठित कामगारांसाठी पेन्शन निधी १०,००० कोटी रुपयांपर्यंत वाढला. लाखो कामगारांनी नोंदणी केली असून, डिसेंबर २०२५ पर्यंत विशेष मोहीम चालू आहे.
- टिप्स:
- ई-श्रम कार्ड नसल्यास प्रथम नोंदणी करा; पेन्शनसाठी वय १८-४० असणे आवश्यक.
- दरमहा योगदान वेळेवर करा; अन्यथा लाभ रद्द होऊ शकतो.
- फसव्या एजंट्सपासून सावध राहा; केवळ अधिकृत पोर्टल वापरा.
- इतर योजना: ई-श्रम कार्डद्वारे विमा किंवा इतर कल्याणकारी सुविधा जोडा