cotton-production-forecast-2025-26-cai-report-maharashtra-price-trendमहाराष्ट्रातील कापूस उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी हा हंगाम चिंतेचा ठरत आहे. कॉटन असोसिएशन ऑफ इंडिया (CAI) ने १२ नोव्हेंबर २०२५ रोजी जाहीर केलेल्या पहिल्या प्रेसिंग अंदाजानुसार, देशातील कापूस उत्पादन ३०५ लाख गाठी (१७० किलो प्रत्येक) राहण्याची शक्यता आहे, जे गेल्या वर्षीच्या ३१२.४ लाख गाठींपेक्षा २.४२% कमी आहे. या आकडेवारीमुळे बाजारात नकारात्मक वातावरण निर्माण झाले असून, कापूस दर भविष्यात दबावाखाली राहण्याची शक्यता अभ्यासकांनी वर्तवली आहे. गेल्या वर्षीच्या ६०.५९ लाख गाठींच्या शिल्लक साठ्यामुळे एकूण पुरवठा ४१०.५९ लाख गाठींपर्यंत पोहोचेल, ज्यात ४५ लाख गाठी आयातीचा समावेश आहे. निर्यात मात्र १७ लाख गाठींवर स्थिरावेल, ज्यामुळे कृषी बाजार ट्रेंडमध्ये अवजडपणा दिसेल. महाराष्ट्रात, जिथे ९० लाख गाठी उत्पादन अपेक्षित आहे, अतिवृष्टीमुळे प्रत्यक्ष उत्पादन २०-३०% कमी राहण्याची शेतकऱ्यांची धारणा आहे, ज्यामुळे कापूस भाव अंदाज अधिक अनिश्चित होतो.
CAI अंदाजाची पार्श्वभूमी आणि वाद
CAI च्या फसल समितीने ११ कापूस उत्पादक राज्यांतील सदस्यांच्या माहितीवर आधारित हा अंदाज तयार केला असून, तो लागवडीतील ३-४% घट आणि उशिरा पावसामुळे (महाराष्ट्र, गुजरातमध्ये) प्रभावित आहे. मात्र, उद्योग जाणकार आणि शेतकरी संघटनांच्या मते, हे आकडे फुगवलेले आहेत. प्रत्यक्षात उत्पादन २८०-२८५ लाख गाठींपर्यंत मर्यादित राहील, कारण महाराष्ट्रात ३८.३५ लाख हेक्टर क्षेत्रावर लागवड असून, सरासरी १० क्विंटल उत्पादकता गृहीत धरल्यास ८० लाख गाठींचे उत्पादन अपेक्षित आहे. कृषी उत्पादन वर्तणीत वाढलेली आयात (२५ लाख गाठी) आणि मागणीतील १४ लाख गाठींची घट (३०० लाख गाठी) यामुळे बाजार दबावात राहील. सीसीआयने १५ ऑक्टोबर २०२५ पासून खरेदी सुरू केली असून, MSP ₹७,१०० प्रति क्विंटल असले तरी सरासरी बाजारभाव ₹६,८००-७,००० च्या आसपास स्थिर आहेत.
भविष्यातील कापूस दरांचा अभ्यासकांचा अंदाज
अभ्यासकांच्या मते, पुढील ३-६ महिन्यांत कापूस दरांवर खालील घटकांचा प्रभाव पडेल:
| घटक | अंदाज | प्रभाव |
|---|---|---|
| उत्पादन घट | २-३% (३०५ लाख गाठी) | दर ₹६,५००-७,२००/क्विंटल; महाराष्ट्रात कमी आवकेमुळे स्थिर |
| शिल्लक साठा | ९३.५९ लाख गाठी (३३ लाख वाढ) | पुरवठा मुबलक; दरांवर दबाव, ५-१०% घसरण शक्य |
| आयात आणि निर्यात | आयात ४५ लाख, निर्यात १७ लाख | जागतिक स्पर्धा (अमेरिका, ब्राझील); दर ₹७,००० पुढे जाणे कठीण |
| मागणी | ३०० लाख गाठी (१४ लाख घट) | टॅरिफ समस्या आणि सिन्थेटिक फायबर्सकडे वळण; दर स्थिर किंवा नीच |
USDA च्या आशावादी अंदाजानुसार (३२० लाख गाठी) उत्पादन वाढण्याची शक्यता असली तरी, CAI च्या आकड्यांनुसार महाराष्ट्रात विदर्भ (वर्धा, अमरावती) सारख्या भागांत दर ₹६,३००-७,२२५/क्विंटल राहतील. जाणकार राजेंद्र जाधव यांच्या मते, मार्च २०२६ पर्यंत दर ₹७,२०० च्या पुढे जाण्यासाठी निर्यात वाढ आवश्यक आहे, अन्यथा शेतकऱ्यांना पीक विमा भरपाईवर अवलंबून राहावे लागेल. जागतिक बाजारात ICE कॉटन इंडेक्सनुसार, २०२६ पर्यंत दर ९१.९९६ USD/लिब्रा (सध्या ६६.२७० USD) पर्यंत वाढण्याची शक्यता, ज्यामुळे भारतीय दरांवर सकारात्मक प्रभाव पडेल.
महाराष्ट्र शेतकऱ्यांसाठी सल्ला आणि परिणाम
महाराष्ट्रात कापूस लागवड क्षेत्र १०% ने कमी झाले असून, अतिवृष्टीमुळे नुकसान २०-३०% आहे. कापूस बाजार विश्लेषणनुसार, शेतकऱ्यांनी eNAM वर रजिस्टर करून ऑनलाइन विक्री करावी, जेणेकरून MSP चा लाभ मिळेल. सीसीआयने १५०+ केंद्रांवर खरेदी सुरू केली असून, २५ लाख क्विंटल खरेदीचा अंदाज आहे. मात्र, CAI च्या अंदाजामुळे शेतकरी संघटनांनी MSP वाढ (₹७,५००) आणि निर्यात प्रोत्साहनाची मागणी केली आहे. कृषी अर्थव्यवस्थावर परिणाम: उत्पादन घटेमुळे टेक्स्टाइल उद्योगाला आयातीवर अवलंबून राहावे लागेल, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न १०-१५% कमी होईल.
हा अंदाज बाजारातील नकारात्मक वातावरण वाढवतो, पण शेतकऱ्यांनी गुणवत्ता राखून विक्री नियोजित करावी. पुढील महिन्यांत पावसाचा प्रभाव नसल्यास दर स्थिर राहतील, अन्यथा घसरण होईल. कापूस उत्पादन भविष्यकाळ उज्ज्वल करण्यासाठी शासनाने विमा आणि MSP वाढीवर भर द्यावा.