bharat-lpg-gas-supply;भारतामध्ये घरगुती स्वयंपाकासाठी वापरला जाणारा गॅस म्हणजे एलपीजी (Liquefied Petroleum Gas). हा गॅस लाखो कुटुंबांच्या स्वयंपाकघरापर्यंत पोहोचण्यासाठी मोठ्या आणि व्यवस्थित व्यवस्थेच्या माध्यमातून पुरवला जातो. उत्पादन, आयात, साठवण, पाइपलाइन, बॉटलिंग प्लांट आणि शेवटी गॅस एजन्सीपर्यंत असा संपूर्ण पुरवठा साखळीचा (Supply Chain) प्रवास असतो.
सध्या भारतात एलपीजीचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे आणि त्यामुळे गॅस सप्लाय नेटवर्कही मोठ्या प्रमाणावर विकसित करण्यात आले आहे.
गॅसची निर्मिती कशी होते?
एलपीजी गॅस दोन प्रमुख मार्गांनी तयार होतो.
- क्रूड ऑइल रिफायनरीमध्ये – पेट्रोल आणि डिझेल तयार करताना उपउत्पादन म्हणून LPG तयार होतो.
- नैसर्गिक वायू प्रक्रिया केंद्रांमध्ये – नैसर्गिक वायू (Natural Gas) वेगळा करताना त्यातून LPG काढला जातो.
भारतामध्ये तयार होणारा गॅस देशातील मागणी पूर्ण करण्यासाठी पुरेसा नसतो, त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर गॅस परदेशातून आयात केला जातो.
भारतात गॅस आयात कसा केला जातो?
भारताला लागणाऱ्या LPG पैकी मोठा भाग मध्यपूर्व देश, अमेरिका आणि इतर देशांमधून जहाजांद्वारे आयात केला जातो. हा गॅस मोठ्या समुद्री बंदरांवर असलेल्या आयात टर्मिनलमध्ये उतरवला जातो.
उदा.
- मुंद्रा (गुजरात)
- हल्दिया (पश्चिम बंगाल)
- कोची (केरळ)
येथे गॅस मोठ्या टाक्यांमध्ये साठवला जातो.
पाइपलाइन आणि टँकरद्वारे वाहतूक
गॅस आयात टर्मिनल किंवा रिफायनरीमधून देशभरात खालील मार्गांनी पाठवला जातो:
- पाइपलाइन नेटवर्क – हजारो किलोमीटर लांबीच्या पाइपलाइनद्वारे गॅस बॉटलिंग प्लांटपर्यंत पोहोचवला जातो.
- रेल्वे टँकर
- रोड टँकर (ट्रक)
या माध्यमातून गॅस देशातील विविध राज्यांतील प्लांटपर्यंत पोहोचतो.
बॉटलिंग प्लांटमध्ये सिलेंडर भरण्याची प्रक्रिया
गॅस बॉटलिंग प्लांटमध्ये खालील प्रक्रिया केली जाते:
- रिकामे सिलेंडर तपासले जातात
- मशीनद्वारे सिलेंडरमध्ये LPG भरला जातो
- वजन आणि सुरक्षा तपासणी केली जाते
- सिलेंडर सील करून वितरणासाठी तयार केले जातात
भारतामध्ये अशा शेकडो बॉटलिंग प्लांटद्वारे दररोज लाखो सिलेंडर भरले जातात.
गॅस एजन्सीद्वारे ग्राहकांपर्यंत वितरण
बॉटलिंग प्लांटमधून भरलेले सिलेंडर गॅस एजन्सी आणि वितरकांपर्यंत पाठवले जातात.
भारतामध्ये मुख्य सरकारी तेल कंपन्या गॅस पुरवठा करतात:
- Indian Oil
- Bharat Petroleum
- Hindustan Petroleum
या कंपन्यांच्या एजन्सीद्वारे सिलेंडर ग्राहकांच्या घरापर्यंत पोहोचवले जातात.
घरांपर्यंत गॅस पोहोचण्याचे दोन मार्ग
आज भारतात गॅस दोन प्रकारे मिळतो:
1. LPG सिलेंडर
- बुकिंग केल्यावर एजन्सी सिलेंडर घरपोच देते
- ग्रामीण आणि लहान शहरांमध्ये हा सर्वात सामान्य पर्याय आहे
2. PNG (Piped Natural Gas)
- पाइपद्वारे थेट घरात गॅस पुरवठा
- सिलेंडरची गरज नसते
- वापरानुसार बिल येते
सरकारचे नियंत्रण आणि नियम
भारतामध्ये गॅस पुरवठ्यावर LPG Control Order 2000 अंतर्गत नियम लागू आहेत. यामुळे गॅसची साठेबाजी, काळाबाजार आणि गैरवापर रोखला जातो.
सध्या गॅस सप्लायबाबत नवीन अपडेट
अलीकडे जागतिक घडामोडी आणि मागणी वाढल्यामुळे काही भागात गॅस सप्लायवर तात्पुरता ताण निर्माण झाला आहे. त्यामुळे सरकारने उत्पादन वाढवणे आणि परदेशातून अतिरिक्त गॅस आयात करण्याचे निर्णय घेतले आहेत.