kharip-2025-pik-vima-yojana-e-pik-pahani;महाराष्ट्रातील शेतकरी बांधवांसाठी खरीप हंगाम हा वर्षातील सर्वात महत्वाचा काळ असतो. २०२५ च्या खरीप हंगामात (जून ते ऑक्टोबर) पेरलेल्या पिकांना अतिवृष्टी, दुष्काळ किंवा इतर नैसर्गिक आपत्तींमुळे होणाऱ्या नुकसानापासून संरक्षण देण्यासाठी पीक विमा योजना ही केंद्र आणि राज्य सरकारची संयुक्त योजना आहे. ही योजना प्रधानमंत्री पीक विमा योजना (PMFBY) च्या अंतर्गत येते, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना आर्थिक आधार मिळतो. मात्र, २०२५ मध्ये योजनेचा लाभ घेण्यासाठी ई-पिक पाहणी (इलेक्ट्रॉनिक क्रॉप सर्व्हे) ही अनिवार्य अट आहे. जर ही पाहणी झालेली नसेल, तर विमा भरपाई मिळणार नाही. आजच्या डिजिटल युगात, ‘आपली चावडी’ पोर्टलवरून घरी बसूनच ही स्थिती तपासता येते. ही योजना २०१६ पासून राबवली जात असून, २०२४-२५ मध्ये महाराष्ट्रात १ कोटी हून अधिक शेतकऱ्यांनी याचा लाभ घेतला आहे, ज्यामुळे सरासरी १५,००० रुपये प्रति हेक्टर भरपाई मिळाली.
योजनेचे वैशिष्ट्ये आणि उद्देश
पीक विमा योजनेचा मुख्य उद्देश शेतकऱ्यांना हवामानातील अनिश्चिततेपासून वाचवणे आणि शेती व्यवसायाला स्थिरता देणे आहे. खरीप २०२५ साठी ही योजना खरीप पिकांसाठी (तांदूळ, कापूस, सोयाबीन, डाळी इ.) लागू आहे.
- उद्देश: नैसर्गिक आपत्तींमुळे होणाऱ्या नुकसानाची भरपाई करणे, शेतकऱ्यांना पुढील हंगामासाठी कर्ज घेण्यास प्रोत्साहन देणे आणि शेती क्षेत्रात आत्मविश्वास वाढवणे.
- कव्हरेज: अतिवृष्टी (३०% पेक्षा जास्त नुकसान), दुष्काळ, कीड, रोग आणि पोस्ट-हॅर्वेस्ट लॉस (२-३% पर्यंत).
- अनुदान: प्रीमियमचा २% शेतकरी भरतो, उरलेला ५०% केंद्र आणि ५०% राज्य सरकार भरते. उदाहरणार्थ, १०,००० रुपये प्रीमियमसाठी शेतकऱ्याची जबाबदारी फक्त २०० रुपये.
- अपेक्षित परिणाम: २०२५ मध्ये महाराष्ट्रात ५० लाख हेक्टर क्षेत्र कव्हर होण्याची शक्यता, ज्यामुळे १०,००० कोटी रुपयांपर्यंत भरपाई वितरित होईल (सरकारी आकडेवारीनुसार).
ही योजना डिजिटल तंत्रज्ञानावर आधारित असल्याने, ई-पिक पाहणी ही आधारभूत पायरी आहे, जी ड्रोन आणि जीपीएस वापरून केली जाते.
पात्रता निकष
ही योजना सर्व शेतकऱ्यांसाठी खुली आहे, पण काही अटी पूर्ण कराव्या लागतात. खरीप २०२५ साठी पात्रता खालीलप्रमाणे:
| श्रेणी | मुख्य अट | भरपाई रक्कम (प्रति हेक्टर) |
|---|---|---|
| लहान शेतकरी (२ हेक्टरपर्यंत) | ई-पिक पाहणी पूर्ण + विमा नोंदणी | १२,००० ते २५,००० रुपये |
| मध्यम शेतकरी (२-५ हेक्टर) | ई-पिक पाहणी + कर्जबद्ध शेतकरी प्राधान्य | १५,००० ते ३०,००० रुपये |
| मोठे शेतकरी (५+ हेक्टर) | ई-पिक पाहणी + ३०% नुकसान प्रमाणित | २०,००० ते ४०,००० रुपये |
- पात्र उमेदवार: महाराष्ट्रातील सर्व शेतकरी ज्यांनी खरीप २०२५ साठी पिके पेरली असतील आणि ई-पिक पाहणी करून घेतली असेल.
- अधिक प्राधान्य: कर्जबद्ध शेतकरी, महिला शेतकरी आणि अनुसूचित जाती/जमातीतील शेतकरी.
- नोट: बिना पाहणीशिवाय विमा लागू होत नाही; ३०% पेक्षा कमी नुकसान असल्यास भरपाई मिळत नाही.
लाभ आणि भरपाईची शक्यता
या योजनेच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना तात्काळ आर्थिक मदत मिळते, ज्यामुळे ते हंगाम संपल्यानंतर २-३ महिन्यांतच भरपाई घेऊ शकतात. खरीप २०२५ मध्ये अतिवृष्टीमुळे (जसे की जुलै-ऑगस्ट २०२५ मधील पावसाने) नुकसान झालेल्या शेतकऱ्यांसाठी:
- दुष्काळ भरपाई: ५०% नुकसानावर १०,००० रुपये/हेक्टर.
- अतिवृष्टी भरपाई: ७०% नुकसानावर २०,००० रुपये/हेक्टर.
- इतर लाभ: कर्ज माफीची शिफारस आणि बी-बियाणे खरेदीसाठी सवलत.
- एकूण अपेक्षित लाभ: एका सरासरी शेतकऱ्यासाठी (२ हेक्टर) २०,००० ते ५०,००० रुपये, ज्यामुळे कुटुंबाची आर्थिक स्थिरता वाढते.
२०२४ मध्ये महाराष्ट्रात २.५ कोटी रुपये भरपाई वितरित झाली, जी २०२५ मध्ये दुप्पट होण्याची शक्यता आहे.
अर्ज प्रक्रिया
अर्ज प्रक्रिया पूर्णपणे ऑनलाइन आणि सोपी आहे. ई-पिक पाहणी ही पहिली पायरी असून, ती स्थानिक तलाठी किंवा सहाय्यकांकडून होते. चरणबद्ध पद्धती खालीलप्रमाणे:
- ई-पिक पाहणी करा: खरीप पेरणीनंतर १५ दिवसांत स्थानिक कार्यालयात नोंदणी करा. ड्रोनद्वारे पाहणी होईल (शेवटची तारीख: ३० नोव्हेंबर २०२५).
- विमा नोंदणी: https://pmfby.gov.in/ किंवा महा-पीक पोर्टलवर जा आणि ‘खरीप २०२५ विमा’ वर क्लिक करा.
- स्थिती तपासा: ‘आपली चावडी’ पोर्टल वर लॉगिन करा. आधार नंबर किंवा मोबाइल वापरून ई-पिक पाहणीची स्थिती पहा.
- दस्तऐवज अपलोड: ७/१२ उतारा, पिकाची फोटो, नुकसान अहवाल (जर लागू असेल).
- मंजुरी आणि वितरण: पाहणी नंतर १५ दिवसांत विमा सक्रिय होईल. नुकसानानंतर ३० दिवसांत भरपाई बँक खात्यात जमा.
जरुरी दस्तऐवजांची यादी:
- आधार कार्ड आणि पॅन कार्ड.
- ७/१२ आणि ८-अ उतारा.
- बँक पासबुक.
- पिक पेरणी प्रमाणपत्र.
- नुकसान फोटो किंवा अहवाल.
सावधानता आणि टिपा
- प्रमाणिकता: फक्त सरकारी पोर्टल वापरा; खोट्या एजंटांकडून सावध राहा.
- प्रशिक्षण: जिल्हा कृषी कार्यालयात मोफत ई-पिक पाहणी शिबिरे चालू आहेत.
- भविष्यातील विस्तार: रबी २०२६ साठीही हीच प्रक्रिया लागू होईल; आता तयारी करा.
निष्कर्ष
खरीप २०२५ पीक विमा योजना ही शेतकऱ्यांसाठी एक सुरक्षा कवच आहे, जी ई-पिक पाहणीने मजबूत होते. अतिवृष्टीसारख्या आव्हानांमुळे होणारे नुकसान टाळण्यासाठी ‘आपली चावडी’ वर ताबडतोब तपासा आणि नोंदणी पूर्ण करा. ही योजना शेतीला अधिक टिकावू बनवेल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना देईल. अधिक माहितीसाठी जिल्हा कृषी अधिकारी किंवा https://krishi.maharashtra.gov.in/ ला भेट द्या. शेतकरी मित्रांनो, हा लाभ गमावू नका!